Wenecja / Palazzo Donà
4 VI 2011 - 26 XI 2011

P A R T I C O L A R E Sztuka, która wznieca niepokój

Wystawy

artyści

Giovanni Anselmo, Mirosław Bałka, Elżbieta Jabłońska, Zuzanna Janin, Jerzy Janiszewski, Katarzyna Kozyra, Zofia Kulik, Goshka Macuga, Angelika Markul, Gioia Meller Marcovicz, Anna Molska, Ewa Partum, Józef Robakowski, Jonasz Stern, Mladen Stilinović, Marek Szczęsny, Stefan i Franciszka Themerson, Krzysztof Wodiczko, Andrzej Wróblewski, Gilberto Zorio, Artur Żmijewski

 

materiały dokumentalne
Archivio Alberto D’Amico/Silvestro Lodi, Radio 3 Rai, Il Gazzettino, Marsilio, Associated Press /Fotolink

 

kuratorzy: Andrzej Turowski i Grzegorz Musiał

 

wernisaż: piątek, 3 czerwca 2011, 19:00 – 24:00
planowana obecność artystów

 

otwarcie dla prasy: czwartek, 2 czerwca, 2011, 10:00 – 18:00

 

godziny otwarcia wystawy dla publiczności:
we wtorki, czwartki i piątki od 10 do 13, w środy i soboty od 15 do 19
wstęp wolny

 

Wystawa zatytułowana „PARTICOLARE. Sztuka, która wznieca niepokój” dotyczy problemu złożonych relacji miedzy sztuką współczesną a polityką i stawia trudne pytanie o miejsce sztuki radykalnej w demokracjach współczesnych. Składa się ona z dwóch zasadniczych części: pierwsza ma charakter historyczny, druga dotyczy współczesności. Ponad nimi – jako rodzaj motta przyświecającego całej ekspozycji, prezentowana jest sztuka filmowa i fotograficzna Stefana Themersona, twórcy polskiej nonkonformistycznej i politycznej awangardy XX wieku.

 

Słowo „Particolare” – zaczerpnięte z pracy włoskiego artysty Giovanniego Anselmo – znaczy „szczegół” – czyli to, co jednostkowe, odrębne, wyjątkowe. „W społeczeństwie rządzonym przez mniejszość – powie bohater jednego z opowiadań Stefana Themersona – istotą Demokracji jest obrona praw większości. Ale w społeczeństwie rządzonym przez większość, Demokracja jest Demokracją wtedy tylko, jeśli broni praw mniejszości”. Anselmo, debiutujący w końcu lat 60., podobnie jak reprezentowany również na wystawie Gilberto Zorio, byli związani z ruchem kontestacyjnym – współtworząc nurt w sztuce nazwany w 1967 roku przez Geramano Celanta „arte povera” („sztuka uboga”). Prace tej dwójki włoskich twórców tworzą polityczny i artystyczny kontekst dla wszystkich prac pokazywanych na wystawie.

 

Należą do nich dzieła artystów, którzy w demokratycznym porządku przyjmują postawę krytyczną sytuując się w centrum konfliktów współczesnych. Prace, które prowokują pytania, kwestionują wątpliwe odpowiedzi, uczestniczą w przestrzeni społecznej. Jest to „sztuka, która budzi niepokój”. Procesy demokratyzacji dzisiejszych społeczeństw są ustawicznie konfrontowane z walką polityczną i ideologicznymi podziałami wśród rządzących, jak i z niebezpiecznymi manipulacjami władzy wykorzystującej nastroje populistyczne, ksenofobiczne i nacjonalistyczne. Podstawą działania sztuki radykalnej w demokracji sporu jest krytyka, a metodą – „nieposłuszeństwo obywatelskie”.

 

Dwie daty przełomowe spinają na wystawie historię współczesnych demokracji: 1968 i 1989 rok. Rok 1968 i rewolty, które wtedy miały miejsce w różnych częściach świata, tworzyły wspólnie wielką falę ruchów kontestacyjnych skierowanych przeciwko autonomizującej się władzy i alienującej kulturze. We Włoszech ich tragiczną i trudną do rozliczenia konsekwencją były lata 70. W roku 1989 świat również ogarnięty był rewolucją wolnościową. Przede wszystkim w Europie Środkowej i Wschodniej kraje przeciwstawiły się monopartyjnym i komunistycznym rządom, budując nowe i swoje demokracje. Najpierw w Polsce powstała „Solidarność” (1980), później w Niemczech upadł mur berliński (1989). Rozpoczynający się okres ekonomicznej i politycznej transformacji był i jest społecznie niełatwy.

 

Ekspozycję otwiera praca Mirosława Bałki – metalowa konstrukcja wysokości człowieka, metafora powracającej pamięci i groźnej pustki. Ponura historia humanizmu XX wieku, najgłębszy kryzys pojęcia wolności i sprawiedliwości będzie odtąd cieniem współczesnej demokracji. To pierwsza przestroga i istotne przesłanie wprowadzające do całej ekspozycji. Jej otoczenie tworzy dokumentacja fotograficzna rewolty 1968 roku w Wenecji, oraz reprinty stron weneckiego dziennika Il Gazzettino z tego samego czasu, a także plakaty Lotta Continua. W dalszej części wystawy dostępne są czasopisma i książki oraz audycja radiowa z cyklu Tre colori, zmontowana z materiałów archiwalnych Rai 3 – dokumenty przypominające wydarzenia marca 1968 roku w Rzymie i Wenecji. Po drugiej stronie prezentowane są wybrane fragmenty filmu E. Scoli „Una giornata particolare”, odnoszące się do historii faszyzmu poprzedzającego wojnę i korespondujące z latami 70., czasem zamachów terrorystycznych. Później następuje historia polskiej „Solidarności”, której symbolem jest literniczy znak Jerzego Janiszewskiego, reprezentowany na wystawie pierwszym egzemplarzem plakatu z logo „Solidarności” sygnowanym przez Lecha Wałęsę, a hołdem – dokumentacja performansu Ewy Partum z 1982 roku. W odniesieniu do tych prac prezentowana jest opowieść filmowa Anny Molskiej („Tkacze”, 2009) oraz prace Andrzeja Wróblewskiego przypominające wyobcowanie społeczeństwa w latach komunistycznego panowania („Ukrzesłowiona”, 1957).

 

W demokratycznym społeczeństwie istnienie Innego jest podstawą Praw Człowieka, gwarantujących poczucie ludzkiej wartości i godności. Przejawy nietolerancji i represji dotyczące wyboru stylu życia i tożsamości, nieważne gdzie się rodzą i jakie stoją za nimi motywacje, zawsze są najpoważniejszym zagrożeniem demokratycznej wolności. O tym mówią prace pokazywane w kolejnych salach. Film Józefa Robakowskiego, będący miłosną balladą gejowską; opowieść telewizyjna Zuzanny Janin o zbuntowanej dziewczynie, która pragnąc określić siebie, wyrusza w podróż, aby pogrążyć się w symultanicznym i wirtualnym świecie obrazów filmowych; dokumentacja warsztatów z bezrobotnymi Elżbiety Jabłońskiej, w trakcie których mężczyźni robili papierowe tulipany drukując na nich swoje pragnienia i marzenia o pracy, o najbliższych, o lepszym życiu. Tutaj znajduje się też „demokratyczny” stół Gioia Meller Marcovicz i ironiczny napis Mladena Stilinovića „An artist who cannot speak English is no artist”.

 

Dalej, w kolejnej sali, prezentowana jest seria 20 filmów Artura Żmijewskiego, z cyklu zatytułowanego „Demokracje”. Artysta dokumentuje w nich grupowe protesty, manifestacje w obronie praw, demonstracje żądań, zbiorowe święta i religijne ceremonie, polityczne parady i sportowe imprezy, masowe teatralizacje i rocznicowe obchody. Obok znajdują się prace Jonasza Sterna, graficzne świadectwa przeżycia wojny i śmierci, tragedii getta i czasu Zagłady. Naprzeciw znajdują się duże, papierowe portrety, asamblaże Marka Szczęsnego z serii „Emigranci”. Wyłaniają się na nich pełne napięcia twarze z rysującym się wyrazem obcości, utraconej tożsamości, krzyczącej rezygnacji. W centrum sali stoi praca Gilberto Zorio „Gwiazda z oszczepów” („Stella di giavelotti”, 1974). W swej symbolice sięga źródeł rewolucji, jest oznaką działania i przemiany. Jest soczewką skupiającą najgorętsze spory. Wreszcie „Rzecznik obcego” („Porte-parole”, 1994) Krzysztofa Wodiczki. Instrument zaprojektowany przez artystę, w którym obraz i głos z ekranu, nałożony jak maska na własne usta, mówi o wyobcowaniu, poszukuje słów prawdziwych, tożsamych, jedynych, szczególnych.

 

Kolejna sala pokazuje twórczość trzech kobiet, których sztukę można powiązać z pojęciem antropologii politycznej. Tutaj prezentowane są prace Katarzyny Kozyry („Więzy krwi”, 1995/2011), Zofii Kulik („Od Syberii do Cyberii”, 1999″) oraz film Goshki Macugi („Snake Society”, 2009). We wszystkich tych pracach chodzi o zależności i relacje władzy w obszarze szeroko rozumianych kultur i cywilizacji. Chodzi o konflikty pojawiające się na przecięciu kultur narodowych i etnicznych, o zagadnienia związane z seksualnością i płcią, o walki religijne i fanatyzmy, o miejsce mniejszości i wykluczeń, o znaczenie pamięci i kryzysów, o obrzędy i ceremoniały współczesnego świata.

 

Wystawę kończy instalacja Angeliki Markul („Confessione”, 2011). Jest to rodzaj minimalnej formy, przypominającej modernistyczne struktury elementarne. Tutaj jednak jest to autentyczna bramka wykrywająca metale – jak te, które spotykamy przy kontroli osobistej na lotniskach, przy wejściu do muzeów, czy na duże sale koncertowe. Tutaj bramka bezpieczeństwa prowadzi donikąd.

 

Pojawiająca się na wystawie w różnych miejscach praca Giovanniego Anselmo, która dała tytuł wystawie, jest projektem kontynuowanym przez artystę od 1972 roku. Najnowszą wersję tej pracy stworzył artysta w Palazzo Donà na zaproszenie Fundacji Signum. Składa się ona z trzech projektorów i trzech diapozytywów, nosi tytuł: „Particolare. Mentre la luce focalizza…………” (1972-2011). Jest usytuowana przez artystę na dziedzińcu i w sali gotyckiej. To projekt, który jak mówi artysta, ma nam uświadomić, że rzeczywistość może być rozumiana jako suma swych pojedynczych komponentów, wielości szczegółów, przerw i wyjątków, lecz nigdy nie zostanie uchwycona w swojej nieskończoności. Świat, człowiek, rzeczy i życie – to wszystko siły w działaniu. Istotne jest, aby nie skamieniały w swej raz na zawsze utrwalonej formie, w bezruchu.

 

Sztuka polityczna w demokracji czyni wątpliwym to, co oczywiste; wątpliwość – racją swego bytu, a kryzys – swym środowiskiem. Radykalizm tak rozumianej sztuki nie ma ograniczeń – uczestnictwo rozciąga się na całą sferę publiczną, świadectwo dotyczy również tego, co najgłębiej skrywane, krytyka nie zatrzymuje się przed żadną prawdą, a nieposłuszeństwo nie zna prawa. Jeżeli demokracja jest sposobem ulepszania życia zbiorowego (a nie polityczną utopią), a polityka wprowadza pożądany społecznie ład (a nie polityczną władzę), to sztuka radykalna wznieca niepokój, bez którego demokracja, jako sposób krytycznego uczestniczenia we wspólnocie, jest nie do pomyślenia.

Wystawa „PARTICOLARE” jest nową prezentacją kolekcji Fundacji Signum i prac artystów jej bliskich. Jest jej drugą odsłoną – po wystawie „Obudźcie się, aby śnić” inaugurującej w 2009 roku działalność Fundacji w Wenecji. Pokazuje ona odmienne, choć równie istotne oblicze zbiorów i ich sensu. Jeżeli pojęcie „pragnienia” determinowało wybór prac do poprzedniej wystawy, to kluczowym problemem obecnej – jest uczestnictwo artysty w społeczności, miejsce dzieła w demokracji. Chodzi o inne rozłożenie akcentów, a zarazem dopowiedzenie tej samej postawy. W przestrzeni społecznej w etykę pragnienia wpisana jest równość, sprawiedliwość i wolność, czyli pragnienie demokracji, odpowiedzialnego uczestniczenia w życiu publicznym. Oba pojęcia pokrywają się z dwoma zasadniczymi obszarami działalności społecznej Fundacji Signum, która przez emocje (pragnienia i potrzeby konkretnego i pojedynczego człowieka) oraz racje (prawa ludzkie i krytykę zagrożeń) otwarta jest na Innego i Wspólnotę.

 

Wystawie towarzyszy katalog w języku angielskim i włoskim (z tekstowa wkładką w języku polskim), wydany we współpracy z wydawnictwem Marsilio, z tekstami: Giorgio Agambena, Federici Barozzi, Germano Celanta, Cesarego De Michelisa, Grzegorza Musiała, Elisy Prete, Kacpra Przyborowskiego, Andrzej Turowskiego, Andrzeja Wirtha.

 

Andrzej Turowski, Przewodnik wystawy

 

Palazzo Donà, Campo San Polo, Wenecja