Poznań / Fabryka Zeylanda
10 I 2005 – 22 I 2005

OD MISTERIUM KOBALTU W GŁĄB ULTRAMARYNY. ARTYŚCI ŻYDOWSCY Z KOLEKCJI SIGNUM

Wystawy

Wystawa powstała przy wsparciu Fundacji Signum.

 

Kurator: Artur Tanikowski

 

Wystawa gromadzi około 40 prac artystów żydowskich różnych epok m.in. Jankiela Adlera, Marca Chagalla, Leopolda Gottlieba, Henryka Haydena, Mojżesza Kislinga, Maxa Liebermanna, Zygmunta Menkesa, Meli Muter, Kamilla Pissarro, Brunona Schulza, Samuela Teplera. Cezura chronologiczna pokazywanych dzieł zamyka się klamrą od ostatnich dekad XIX wieku po pierwsze lata wieku XXI.

 

Wystawowa lista zawiera nazwiska malarzy i grafików tworzących gównie w krajach diaspory, ale też w Izraelu, również żyjących, aktywnych twórczo po dzień dzisiejszy.

 

Jednym z celów wystawy jest ukazanie bogactwa formalnego i ikonograficznego malarstwa i grafiki Żydów związanych z rozmaitymi formacjami artystycznymi i ośrodkami kulturalnymi – od Lwowa, Krakowa czy Warszawy, po Berlin i Paryż. Jakkolwiek pokaz nie ma ambicji akademickiego wykładu, to uwzględnia wiele postaci pierwszoplanowych dla historii sztuki żydowskiej, polskiej czy europejskiej. Tak więc zapoznaje widza z dziełami artystów współtworzących najważniejsze dla wymienionych ośrodków ruchy nowoczesności – od impresjonizmu i naturalizmu (Camille Pissarro, Max Liebermann), przez ekspresjonizm i abstrakcję (Jankiel Adler), dadaizm (Marcel Janco), po działalność pierwszoplanowych polskich ugrupowań awangardowych: I (przedwojennej) i II Grupy Krakowskiej (Sasza Blonder, Jonasz Stern, Erna Rosenstein).

 

Najliczniejszą grupę stanowią obrazy i grafiki twórców związanych ze środowiskiem tzw. Szkoły Paryskiej, na czele z Markiem Chagallem i „księciem Montparnasse’u” – Mojżeszem Kislingiem. W jej obrębie wyróżniają się prace ekspresjonistów – Zygmunta Menkesa, Henryka Epsteina czy Alfreda Aberdama, a także te objęte niegdyś przez krytyka mianem neohumanizmu – autorstwa Leopolda Gottlieba, Meli Muter czy Szymona Mondzaina.

 

Sztuka właściwie zawsze jest zwierciadłem czasu. Dlatego zgromadzone przez Fundację Signum dzieła przywołują epokę samoidentyfikacji artystów żydowskich przez ujętą w ramy naturalizmu ikonografię stroju, modlitwy i miejsca modlitwy; dokumentują okres poszukiwania nowoczesnej formy i odnalezienia nieskrępowanej artystycznej wolności, tak w obszarze mitologii własnej, budowanej z dala od artystycznych centrów (Bruno Schulz), jak i w międzynarodowym tyglu Paryża pierwszych dekad XX wieku. Namalowane tam – z dala od getta i sztetł – obrazy, ocierają się niekiedy o swoisty pikturalny hedonizm, pozostając w głębokim kontraście do dzieł powstałych ledwie kilkanaście lat później, których twórcy zawężonymi do minimum środkami próbowali opisać przeżytą traumę Holocaustu.

 

Motywem przewodnim ekspozycji jest obraz Kobieta – w hołdzie dla Paula Klee, autorstwa Jankiela Adlera. Jego malarstwo, przepojone imperatywem poszukiwania jedynej nowoczesnej formy metafizycznej i egzystencjalnej egzaltacji, zalicza się do najważniejszych osiągnięć plastyki XX wieku. Adler – współtwórca awangardowych koncepcji odnowy sztuki żydowskiej w środowiskach Berlina, Łodzi i Londynu, ochotnik armii polskiej we Francji – w 1918 roku napisał w jidysz poemat „Śpiewam moją modlitwę…”. Zaczerpnięty z niego werset zainspirował tytuł obecnej wystawy. Ekstatyczną inwokacją młody ekspresjonista deklarował, że swoje wyznanie wiary żydowski malarz może składać także poprzez kolory. Tak jak Chagall swą dialogiczną postawę wyrażał zdobieniem chrześcijańskich i żydowskich świątyń, ale i ilustracjami do Biblii, Księgi o wspólnych korzeniach, czego przykładem jedna z pokazanych na wystawie litografii. /Artur Tanikowski/

 

 

FUNDACJA SIGNUM FABRYKA ZEYLANDA, ul. Wszystkich Świętych 4a, Poznań